NARESH - 01/09/1953

૩૧/૫૩ સ્ટાર બિલ્ડીંગ, ગોખલે રોડ નોર્થ, મુંબઈ ૨૮ ૧-૭-૫૩.

હેમેન્દ્ર, જત લખવાનું કે તારો અત્યંત ભાવનાશીલ અને પ્રેમાળ પત્ર તેમજ એક બે પોસ્ટકાર્ડ મળ્યાં પરંતુ મેં આપસુખે તારા એકેય પત્રનો જવાબ ન આપ્યો અને તેથી તારું દીલ દુભાવ્યું, અને તને ખોટા વિચારોના વમળોે ચડાવી દીધો, તે આ વખતના પત્રમાં લખ્યું છે કે મેં તારા પત્રનો ખોટો અર્થ કર્યો છે અને મને ખોટું લાગ્યું છે એટલે જ તને પત્ર નથી લખતો પણ મારા અંતરમાં એવું કાંઈ જ નથી. તારા પ્રત્યે મારો જે પ્રેમ પહેલાં હતો તેના કરતા પણ અત્યારે વિશેષ છે અને દિનપ્રતિદિન વધતો જ રહ્યો હોય તેવું મને લાગે છે પરંતુ મારાથી દૂર વસેલ તું એ ક્યાંથી સમજી શકે? મને તારાથી જરા પણ ખોટું લાગ્યું નથી અને ભવિષ્યમાં એવું બનશે તો પણ મને તો ખોટું લાગશે જ નહિ.

 

૧૧ મહિના થયા મેં તને પત્ર લખ્યો નથી તેથી તને મારા પ્રત્યે જરાક શંકા ઉત્પન્ન થઈ હશે પરંતુ હું આળસ અને નકામી ઘમાસનને લઈને પત્ર લખી શક્યો ન હતો. હંમેશા જ્યારે મને તારા પર પત્ર લખવાનું મન થતું ત્યારે એમ વિચાર આવતો કે નિરાંતે વિગતવાર તને "લાંબો" પત્ર લખીશ પરંતુ મારી ઈચ્છા પુરી થતી જ નહિ. કારણ કે દરરોજ લગભગ સવારના ૮ થી ૧૧ સુધી ઘરે મારા કાકા હોય એટલે તેમની હાજરીમાં મને પત્ર લખવા ગમતું નહિ. અને આજે મારે રજા હોવાથી અને કાકા માર્કેટમાં ગયાથી નિરાંત કરીને તને પત્ર લખવા બેઠો છું. આ વખતે તો ૨૦ મી ઓક્ટોબરે જૂનીયરની પરીક્ષા આપવાની છે. ખરું કહું તો કાંઈ વંચાતું નથી અને હંમેશા પરીક્ષાની બીક રહ્યા કરે છે અને તેના જ વિચારો આવ્યા કરે છે. મારી આટલા વરસોની જીંદગીમાં આ પહેલી જ વાર ફેઈલ થયો છું એટલે મને ખુબ લાગી આવી આવ્યું છે. આ વખતે તો મેં કોઈ

 

પણ વર્ષે આટલી મહેનત કરી ન હતી એટલી સખત મહેનત કરેલી. દિવસના લગભગ દશથી અગીયાર કલાક સુધી છેલ્લા એક મહિનાથી વાંચતો હતો તેમ છતાં જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે હું ફેઈલ થયો છું ત્યારે પહેલાં તો મને માનવામાં જ ન આવ્યું અને પછી તો ખરેખર મને નવાઈ લાગી કે ધાર્યા કરતાં સાવ ઊંધુ જ પરિણામ આવ્યું? અંતે તો મનને મનાવવા માટે કહેવાનું રહ્યું. કે આપણે તો આપણાથી બનતો પુરુષાર્થ કર્યો અને પરિણામ માટે ભગવાન પર છોડી દીધું તેની જેવી મરજી હતી તેવું થયું. આ તો થઈ મારી વાત કે જે વાંચીને તને મનમાં થશે કે હું કેટલો બધો કમનસીબ છું.

અહીંનો કોઈ મિત્રો પણ મળતા નથી કોણ જાણે ક્યાં સઘળાં ગાયબ થઈ ગયા છે? મંકોડી ત્રણ ચાર દિવસ પહેલાં મને અને કાકાને મળ્યો હતો. કાકા સાથે વાત કરેલી

 

પરંતુ હું તો બાજુમાં ઊભો રહેલો. મેં સાંભળ્યું છે કે રાજેન્દ્ર, રણછોડ અને મહેન્દ્રનું સગપણ થઈ ગયું છે. મેં તો તેઓના તરફથી લગ્નની કંકોત્રીની આશા છોડી દીધી છે. મધુકાંતનું પણ સગપણ થઈ ગયું છે. હવે તારા તરફથી શુભ સમાચાર ક્યારે મળશે ?

તારા પત્રથી જાણ્યું કે અનુભાઈને મોટાભાઈ સાથે નજીવી બાબત માટે બોલાચાલી થવાથી કલકત્તા જતાં રહ્યાં છે અને હમણાં તમારા કુટુંબમાં સંબંધ બરાબર રહ્યો નથી. હું ધારું છું ત્યાં સુધી ગુજરાત અને કાઠિયાવાડનું એકેય સંયુક્ત કુટુંબ એવું નહિ હોય કે જેમાં દેરાણી-જેઠાણી ને લઈને કૌટુંબીક ઝગડાઓ થતા ન હોય. આપણામાં કહેવત છે ને કે "જ્યાં ગામ હોય ત્યાં ઉકરડો હોય જ". પણ મારા મત પ્રમાણે અનુભાઈની વિશેષ ભુલ હોવી જોઈએ. તેમને પોતાની પત્નીની જ સઘળી વાતો સાંભળીને ભરમાઈ જવું

 

નહોતું જોઈતું. પુરી હકીકત તો હું જાણતો નથી તેથી વિશેષ કાંઈ કહેતો નથી. મારા મનમાં તો હજી સુધી એમ હતું કે તમારા કુટુંબમાં પણ અમારા કુટુંબ જેમ સારો સંપ અને પ્રેમ છે અને તમારું તમારી ઓફીસ પણ સારી ચાલે છે. બે ત્રણ વર્ષ પહેલાં તું જ્યારે મને સુરેન્દ્રનગર મળવા આવેલો ત્યારે તે કહેલું કે અમારો ઓફીસ તો ખુબ સારી ચાલે છે અને એક ટ્રેક્ટરના વેચાણે નફો પણ સારો રહે છે. પણ જ્યારે તારો છેલ્લો પત્ર વાચ્યો ત્યારે જ મને સમજ પડી કે હકીકત તદ્દન બરાબર નથી. આ ખબર સાંભળી ખરેખર મને આશ્ચર્ય સાથે દુઃખ થાય છે, કે બે વરસમાં આટલો બધો ફેરફાર કેમ થઈ શકે ? પણ મેં તને આગળ કહ્યું તેમ ભગવાન આગળ કોઈનું જ ચાલતું નથી. મનુષ્યે તો ખરા દીલથી હસતે મુખે હંમેશા પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ અને તેનું રૂપ આપવાનું પ્રભુ પર છોડી દેવું

 

જોઈએ. તેં આ સઘળી બાબતો મને જણાવીને તારું મન હલકું કર્યું હશે? પણ પત્રથી તે કેટલુંક મન હલકું થાય ? જ્યારે પ્રત્યક્ષપણે એક બીજાને મળીએ અને વાતચીત કરીએ તેનાથી જે આનંદ અને મળ્યાનું સુખ ઉપજે છે તે પત્ર દ્વારા તો ક્યાંથી મળે ? આ દિવાળીના વેકેશનમાં તું અહીં આવવાનું કરજે અઠવાડીયું દશ દિવસ અહીં રહીને પછી તારે રાજકોટ કે વાડીયા જવું હોય તો જજે. મારું તને આ હાર્દિક આમંત્રણ છે કે જે તું જરૂર સ્વીકારી લઈશ એવી આશા રાખુ છું.

આપણો સંબંધ ૯-૧૦ વર્ષ જૂનો છે અને મને ખાત્રી છે કે મેં કદી પણ તને સમજવામાં ભૂલ કરી નથી. હું તને અને તારી ભાવનાઓને સારી રીતે સમજી શકું છું

 

અને તને ખાત્રી આપું છું કે તું પણ મારી પાસેથી તેવી જ ભાવનાઓની આશા રાખજે અને જે દિવસે મારી ભૂલ થાય તે દિવસે તું અચુક સુધારજે. આપણે બન્ને એકબીજાને સારી રીતે જાણીએ છીએ અને આપણા બે વચ્ચે જે અદ્વિતીય સંબંધ હાલ છે તે કાયમને માટે રહેશે જ.

પત્ર લખવા બેઠો તે પહેલાં દરરોજ ઘણા વિચારો આવતા અને જ્યારે આ પત્ર લખવા બેઠો ત્યારે સઘળા એની સાથે હુમલો કરી આવ્યા છે કે જેથી હવે આગળ શું લખવું તે જ કાંઈ સમજ પડતી નથી ? તો હાલ પુરતું આટલું કહી બંધ કરું છું. -

તારો છેલ્લો પત્ર ચાર પાંચ વખત વાચી ગયો છું પણ હજી ફરી ફરીને

 

વાચવાનું મન થયાં કરે છે. અત્યંત ઉમળકાભેર અને સહેજ રોષમાં લખેલ આ પત્ર મને ખૂબ જ ગમ્યો અને તારા તરફથી હંમેશા આવા જ "લાંબા" પત્રની આશા રાખુ તો ગેરવ્યાજબી તો ગણીશ નહી ને ?

હાલ એજ

For ever yours, Naresh

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

31/53 Star Building, Gokhale Road North, Mumbai 28

1-7-53

Hemendra,

This is to write that I received your deeply emotional and affectionate letter, as well as a couple of postcards. However, out of my own negligence, I did not reply to a single letter of yours, thereby hurting your feelings and plunging you into a whirlpool of troubling thoughts. In this latest letter, you wrote that I misunderstood your letter and felt bad, which is why I was not writing back to you—but there is nothing like that in my heart. The love I had for you earlier is even greater today, and I feel it continues to grow day by day. But residing far away from me, how could you possibly understand that? I did not feel bad about you in the slightest, and even if something were to happen in the future, I would never take it to heart.

It has been 11 months since I wrote a letter to you, which might have raised a slight doubt in your mind regarding me, but it was purely due to laziness and unnecessary, chaotic busywork that I could not write. Whenever I felt like writing a letter to you, the thought occurred that I would write a detailed, "long" letter to you at leisure, but my wish never materialized. The reason was that almost every morning from 8 to 11, my uncle would be at home, and I did not like writing letters in his presence. Today, since I have a holiday and uncle has gone to the market, I have sat down at ease to write this letter to you. This time, I have to take the Junior exam on October 20th. To tell you the truth, I haven't been able to study anything, and there is a constant fear of the exam, with thoughts of it continually hovering in my mind. In all these years of my life, I have failed for the very first time, so it has hurt me deeply. I had never

worked as hard in any other year as the strenuous effort I put in this time. For the past month, I was studying nearly ten to eleven hours a day, yet when I heard that I had failed, at first I couldn't even believe it. Afterwards, I was truly astonished at how the result turned out completely opposite to what was expected. In the end, there is nothing left to say to convince oneself except that we performed the hard work within our power and left the result to God; whatever His will was, happened. This is my story, reading which you will feel in your mind how unfortunate I am.

None of the friends here meet either; who knows where everyone has vanished? Mankodi met me and my uncle three or four days ago. He talked with my uncle,

while I just stood by his side. I have heard that Rajendra, Ranchhod, and Mahendra have gotten engaged. I have given up hope of receiving wedding invitation cards from them. Madhukant has also gotten engaged. Now, when will I receive good news from your side?

Learned from your letter that Anubhai had an argument over a petty matter with elder brother and has left for Kolkata, and currently things aren't going well regarding relationships in your family. As far as I assume, there probably isn't a single joint family in Gujarat or Kathiawar where family disputes don't arise on account of the sisters-in-law (derani-jethani). As the saying goes among us, "Where there is a village, there will be a dunghill." But according to my view, it must be more of Anubhai's fault. He shouldn't have been misled

simply by listening to everything his wife said. I don't know the full facts, so I won't say anything further. In my mind, until now, I believed that your family possessed great unity and affection just like ours, and that your office was also running well. Two or three years ago, when you came to meet me in Surendranagar, you mentioned that your office was running very well and that the profit on the sale of a single tractor was also quite good. But only when I read your last letter did I realize that the reality is not quite like that. Hearing this news truly fills me with both surprise and sorrow—how could such a huge change happen in two years? But as I told you earlier, no one's will prevails before God. Man should always perform his effort with a true heart and a smiling face, and leave the outcome to

the Lord. You must have lightened your mind by sharing all these matters with me? But how much can the mind be lightened through a letter? The joy and happiness of meeting that arise when we meet face-to-face and talk—how can that be obtained through a letter? Do make it a point to come here during this Diwali vacation; after staying here for a week or ten days, if you wish to go to Rajkot or Vadia, you may go. This is my heartfelt invitation to you, which I hope you will certainly accept.

Our relationship is 9–10 years old, and I am certain that I have never made a mistake in understanding you. I can understand you and your emotions very well,

and I assure you that you too should expect the same feelings from my side, and on the day I make a mistake, do correct me without fail. We both know each other well, and the unique bond that currently exists between us will surely remain forever.

Before sitting down to write the letter, many thoughts came to mind every day, and when I sat down to write this letter, all of them launched a simultaneous assault, so much so that now I don't understand what to write next! So for now, saying this much, I conclude.

I have read your last letter four or five times, but I still

feel like reading it again and again. Written with great enthusiasm and a slight touch of anger, I liked this letter very much. If I always expect such "long" letters from your side, you wouldn't consider it unreasonable, would you?

That is all for now.

Forever yours,

Naresh