BOTADRA - 25/07/1958

તા. ૨૫-૭-૫૮

પ્રિય ભાઈશ્રી રામચંદ

તમારો લાંબો શાંતિપૂર્ણ પત્ર મળ્યો. તમારા મનની જે-તે અસર છે તે બધી હું સમજી શક્યો છું. તમે જાણેલો સ્વાર્થ કાંઈ સબલ નથી.

મારી વિચિત્રતા રાતદિવસમાં તમારી દૂર થાય તે પણ શું ઉપાયો મારા સાસરે થઈ આવ્યા પછી આનંદ પણ છે, લોકોમાં પણ છે. કેવાય કે એમાં સર્વે દુનિયે રાખ્યું નથી.

દુઃખ મુજ ને દુઃખનું તો ઘણું છે. તેથી જેમાં માન્યું તમે તેથી સુખ આપવાનું મેળવીશું. સુખ વિશે દરેક ગ્રંથોમાં નિબંધ પોતાને. હું એમ માનતો હોઉં કે ઘણીખરી ઈચ્છા છે ને જ્યારે તેમ કર્યું કે થઈ જશે તો તેથી મને દુઃખ દુઃખ ન થવું જોઈએ. સેવામય સંદર્ભમાં લોકો ગોતી જાય ને ય સુખ માનતાં ? એમ જ સ્વાર્થ દીપ બુદ્ધિ મને એમાં પૂરું આ મારી હેરત છે ને આમાં પણ ખરું કે મારા ભાઈશ્રી ધર્મશા ડેરી દેખાડવાની મારી ગરજ છે. લોકોમાં મારી વાહવાહ થશે ઊંડે ઊંડે આ "લોભેશ્વર" શું હોવાપણું હોવું તેય મને લાગે છે. ડાહ્યા થઈ મનુસવીઓને કીધેલું કે પૈસા ખતમ અવસ્થામાં, ત્યારે સારા લગ્ન-રૂપ વિગેરે ઘણા પૈસા ખર્ચી પણ હું માત્ર ભ્રમણમાં રહ્યો થઈ એ બધું માનવ-સ્વભાવ જ કેવાય કે કે કોઈકને દેશું વહેલી સ્વીકારતાં થશે / પણ ઇતિહાસ ને આ વ્યવસ્થા છે. કોઈનક પુત્રે લડાઈની જરૂર નથી એમ સમજાવવાની જરૂર છે છતાં ગીતા / ઘડાઈ ગઈ ને વાડી સાસરે છે જો કે હું જે પ્રમાણે સગવડ બાબત કહું તે જો અનુભવીએ હોત, છતાં તમે તે સ્વીકારો એવું થોડું હો. મેં તમારું જે કહ્યું હોય, તે જો કે તમારી યોજના સારી છે પણ 'Practical' નથી તો તમે માનત, અને તમને અનુભવ પછી મુશ્કેલી પડી જાત પણ. ઉપાય એ છે જે ૧ ટુકડા. આખરે હું જુદો થઈ જ ગયો છું. દુકાનજ હેરાયા ગોઠવી છે. હું લોભમાં જાવું છું. હેરાયા ખર્ચે મારા ધંધા થોડા થશે એમાથી હોતી જરૂર પડ્યાથી ઉછીના ડેરી ત્યાં માંડેલ્યા ચાલુ ૨૦૦ માસે ૭૧૫ જૂની (લગ્ન પર) લોનનો થયે ૫૦ રૂ. મારે ખર્ચે ધંધે ને બીજા ૭૧૫ અત્યારે હેરાયા મોકલ્યા તેને પર ભરાશે. બાકી અહી પાઘડી રૂા. ૨૦૦૦/- માગે છે. આ શક્તિ બહારની વાત છે. ક્લોથ મને બીજે નોકરીનો ઓર્ડર છે જ્યાં ૨૦૦/- એડવાન્સ ને ૨૫૦/- પગાર મળે છે. હું પોતે તો કોઈ લિમિટેડ કપની સાબુ ડેરી જેવા લેવાનું છે.

ધંધો પૂર્વે મારે ટૂંકી ને રહેવાઈ ફાઈલ મારે કુટુંબ પૂર્વે ભાઈ કુટુંબ નથી. તેમાં ભાગીદારી છે. દુઃખ પ્રત્યે ભાગીદારી કરી તો કરવા પણ લાગણી હશે હવે સુખથી જોઈશું તો ચડશે. માધવજી-ગંગદાસ એમાં ભાગીદાર લગભગ ૪૦% નક્કી છે. તેથી મને ઓર્ડર્સ તરત જ લઈ શકાશે. મામકા બાપા ની લગભગ લગાડશે ! રૂમ મળવા પર પણ કાંઈ ઘર પણ ચાલવા લાગશે. બીજું વાસણની-વસનજી વિ. પણ ગોઠશે.

 

બાકી મારી હેરતાર્ ય મારા ભાઈની આબરૂ સમાજમાં એવું વધારે છે, કારણ ! ખૂણો છો? એ બધાને ભુલતાં ગમતાં રહે - મીઠું મીઠું બોલતાં રહે, હું બોલ્યે ખોલ્યા સંપૂર્ણ ધ્યાન ધંધામાં આપવા ધાર્યા હું પોતાને આર્થિક વસ્તુ માટે મહેનત કરતો રહ્યો. હું ભળતાં-ગમતાં કોઈ કાંઈ ને કોઈને કાંઈ કહું વિ. મારે કેવા થઈ છું. એટલે હું સમાજમાં "એકલો" પણ ગણાઉં છું. રહો પણ નકાસ નાસી પ્રગટે ભાઈ છે. ફક્ત વહેમ રાખવો બોલવો.

મારે રેડીએશનની વ્યાધિ ઠંડી હતી એટલે ઘેર રેડીયો લાવવાનું મન થયું. સામાન્ય ખાતર લાઈન ઉપર રેડીયો લાયું લોકો હા પાડી, રેડીયો આપ્યો. દરમ્યાન મારા જોડે ડાહ્યા દેશમાંથી આવ્યા તે વખતે પાછા ઘરના પૂછ્યું રેડીયો ફેરવાનો લાવ્યા ? પણ કુટુંબ જોડે સામંજસ્યતા ઝીણું લઈ આવ્યા છે. મારી નજર સામે તેણે ફેરવી તમે પર ભરીને આપ્યું છે દીમન બોલ્યો ન બાકી ને બોલાવી લીધા. જ્યારે રેડિયોમાં રેડીયો હું રજીસ્ટર કરાવીને લાવીશ છતાં તેય અડધા આપેલા અડધા આપવા બાકી હતા, હું અત્યારે ઢીલો પણ છું. મારી આ ભીલાડ મને નડ્યા કરે છે. ને આમે સ્વેચ્છાથી બાકી નક્કી રહી છે. તે સમયે ઊંડી આશા રાખી રહ્યો હતો કે મારી આજુબાજુ વ્યવસ્થા માટે અવાજ નીકળશે તેમાંનું કાંઈ ન થયું એટલા ડેરી પણ શું પણ ન વચગાળે પડાતા હોય ગયે જેમ કેરવો છતાં કાંઈ ન થયું ! હું ખુદા તો થયા છતાં ખુદા તે ૨૦૧૫ આ આઘાત સ્વીકારે ત્યારે ચડી ગયા છો તેને લા આઘાત મોડેરી થશે કે નર્સે જુદા થઈ કરવું પણ હું કેમ જુદા થવાનો તે તે પાના પૂર્વે વળી જાય પણ પૂરો જૂઠો ના પાડી શકે મારી સ્ત્રીથી - કેમ સમજાય નહીં - એટલે જ એમ કહેતો જે પૈસા છે જાતે જ જુદા થાય ફક્ત જુદા થઈ જાય એમ બન્યું . પણ પરવળમાં મેં ભાભી કે બાળકોનું તે ગમે તેમ કર્યું પણ તેય કેરવું હોય કે કાંઈ પણ સાચું નહી રોડ જમવા અમરો તોયે એજેન્ડા ! આ કેટલા દુઃખની વાત છે? નિષ્ણાયક પડોશ સમજદાર ગ્રેજ્યુએટ વ્યાસ છે ત્યારે દુઃખ થાય ! લાગણી હોય કોઈ એકાદ વાડીવી પણ જેનાં આખા શરીરમાં વાધ હોય ૧ જેરા ! હવે થયું છે તે થયું છે. લ્યો આપ્પા આપાને હું ભૂલી જવા માગું છું. ભૂલ્યા ત્યાંથી હરીને. દિવાળી લગભગ ૨૫ જુલાઈએ થઈ જશે તેવી આશા છે. અત્યારના જીવન કરતાં સગાપું સગપણું શું જુદું હોત તો વધુ સુખી હોઈશ ને લાગે છે. આમ પ્રકરણ બંધ થઈ ગયું.

 

તમારે વહેલાં કે મોડાં મુંબઈ આવ્યા વગર ચાલવાનું નથી તે હકીકત થઈ માધવજી બાપા ભાઈ પણ લગ્ન થઈ ગયાથી આમ ને જોઈ લીધે હોત તો સારું. મુંબઈમાં રહેવું પ્રશ્ન હેલો નહી કોઈ આપશે. રહેવા માટે કોઈ લોકો શું કઈ વ્યવસ્થા છે કે ડેરી કેરવું છે તેથી કરી આપશે. હું કાંદીવલીમાં રહું છું વસનજીની ઓરડીમાં ! પ્રીયંક લાઠીવાળો ત્યાં સુધી છે કે નહિ ? ગઈકાલ સુધી એકાદ રૂમમાં ૩૫/- ટકા ભાડું થઈ તમને તે કોઈ રુમ કે ફ્લેટ મળી રહે હોય કે તો વિ. ની સુવિધા નહિ.

તમારા અંદાજથી દરેકે કંપની ની તપાસ કરી ડાયરેક્ટ સંપર્ક મેળવવો છે ઈ ડાયરેકટર ભાડું વિ, વળતર સંદર્ભે સગવડ મુંબઈનું, મુક્ત મનનું કામકાજ ન લગાવી શકો તો સગવડ છે તમે જાતે જે હોય તેવું કામ ડેવલોપિંગ ફાઈનાન્સ થાય છે એમાં જે કંઈ હોય તે ઊંડે ઊંડે વાળુ ધાર્યું થવાની વ્યવસ્થા હોય તે હોય તો બતાઈ જશે. માણસ ખરેખરે માટે જ સુધાર "વ્યવસ્થિત છે તે " થાય તો જ છે.

નોકરી તો સમય મર્યાદાની જ હોય તે હકીકત છે માટે છોકરીનું મોડું કરવું ઠીક નહીં. કોઈપણ છોકરી યોગ્ય મળતી હોય તો બીજે વરી જવાનો સમય છે. એટલે એ સગો ને યોગ્ય લાગતી છોકરી મળતી હોય તો તમારે ફેંસલો લેવો તેમ મારો નમ્ર અભિપ્રાય છે. બાકી છોકરી આ આખર ની તમે લખેલી વાતોથી ખૂબ દુઃખ થયું. આપણે આગળ જોઈ લીધું છે કે પાછળ ? ગુલામીમાંથી છૂટ્યા છે, ગુલામીમાં પડ્યા છે. પહેલાં કહેવાતી શર્ત ઘડીવારમાં એ કે સીખારોને પણ એક નગર થતાં વાર ન લાગે અને રાત ફેરી થઈ સાંભળતી જે તે પૂણ્યશાળીમાં. આજે કહેવું છે આ સદન છોડીને મળવું જોઈતું ભાઈ છે, જે વડાપ્રધાનની ગરજ બાપુ વગર ચર્ચાથી તો વાત થયા ! આપણે પોલીસ પાછળ પોલીસ. વર્ષ આપણી આગાડી ! બહેનની ઘડીઆળ સામી કર્વ. માર્ગી કે રસ્તા છોકરી ગોતે એવું ઇશ્વર ઈચ્છે આયે છે હું ક્યાં ડર્યો છે? કેટલોક જૂનો વર્ષપત્રી ની રાજરાણી કહી હતી અને સાંધા મનમાં ચોરી છે. બંને તેટલી ઓછી મહેનતે - આછા સમયમાં ને વધારેમાં વધારે રૂા. ભેગા ડેરી સેવા છે. સમય માગ પહેલાં હિંદમાં યુવાર્ન શિસ્તપિતા સ્થાને મળે થાય છે લાગણીથી યુવાની જેવો કોઈ વર્ગ છે કે બાકી ખરા દોરનારની ખામી છે કે કોઈ હિંમતપૂર્વક દોરવણી ઉપાડે તો જરૂર આગળ વધાય ને બીજાને ય લાભ વિધારી થશે.

 

તમારા વિચારમાં તમારા શેખમાં કુદરતી સામે દોડવાનું બંધ કરી દેવા જેવું છે. એટલે કે જે નિયમ છે સાંભળ્યું તેય માનની સલાહ છે. જ્યારે પણ સમય અર્થે નહિ કહી નક્કી તે વર્ષ તમારા સગાસંબંધીના સમાચાર. ઉપરથી ખબર છે કે સ્વતંત્રની સ્મૃતિ ભાઈનો મારો પત્ર સમયસર અભિપ્રાય માગ્યો છે જે કે કોઈને સ્થાને આત્મસાત થઈ છે ? ડેરી પણ થઈ ગયા પછી કહે તો પણ આવડ કરવા વિનંતી છે. હવે થોડી સત્તા થોડા વર્ષ થી ને આવા ગુણો તરીકે પૂજાય કોઈ પણ કહેશે કે પણ હો તેય હું માનું છું. ઈન્દ્રજીતવાદીઓથી કેટલાક નેતા નેતાઓ મને યોગ્યવાદીઓ કાર્ય સારો છે પણ તેમની જાણીતી નીતિ વિઘાતક છે. બાકી તે સમયના ફેરફારે પણ તો થઈ પણ પોતે તો ગાંડા જેવો છે. પૂર્વે રહ્યાં તે "કોમ્યુનાલીઝમના" નામે મહાસભા, જન સંઘ વિ. વિ. જેને પણ આપણા સ્વપ્નેય માન ન થાય તે એમ જ રહેવા દ્યો, હોય તે વગર - પક્ષીય ડેરી કોઈપણ પક્ષ-ધાર-વિરોધ ગમાવ્યે ન રાખવો. વાહ ભાઈ સદા હોય.

આપણે હંમેશા સાથે રહીશું તો યોગ્ય થઈ જાય તો ઠીક પડી જાય. ટાઈપીસ્ટ તરીકે પૂર્વે નિયુક્ત થવાનું માલુમ છે, મુંબઈમાં તમે ધારતા હોવ તે કરતાં ખૂબ મુશ્કેલ છે તો પણ ગોઠવાઈ પણ કોઈ પણ વ્યવસ્થા થઈ કે આપણા ડેરી મિત્ર આગળ રખાવ્યો છે. ગંગાદાસને પૂછ્યું હું કોઈ નિમણુંક થી રાજી થયા પણ શું ? માટે તમે મુંબઈ નક્કી કરો ત્યારે તમારું યોગ્ય મકાન સગવડ - શરીર - બધુંય જોતાં કે પોષશે. "નવજીવન" માં તો નિબંધો લખ્યા છે ના ? તમારો જવાબ જલ્દી આપવા વિનંતી છે.

બાકી સ્ત્રી સગપણો હશે મારી સાથે મળી તો ખુશી. આપને પ્રણયપૂર્વક. મારી તબિયત સારી છે. વરસાદ પણ ઘેર હતો ત્યાં પણ. બાકી કોઈ નૂતન નથી.

 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Date: 25-7-58 [July 25, 1958]

Dear Brother Ramchand,

Received your long, peaceful letter. I can fully understand all the effects and states of your mind. The self-interest you perceived is not strong at all.

Whether my strangeness/eccentricity gets resolved by you day and night, what remedies are there? After visiting my in-laws, there is joy as well, among the people too. It can be said that the entire world hasn't been held back in this.

Sorrow... I have a lot of sorrow. Therefore, through what you believed in, we will attain what gives happiness. About happiness, there are essays in various texts oneself. If I were to believe that there is a strong desire, and when done it will happen, then on that account, I shouldn't feel sorrow upon sorrow. Do people search for and find happiness in a service-oriented context? In the same way, a self-interest-oriented intellect... this is my wonder, and even in this, it is true that showing my elder brother a charity home/lodging (dharmashala) is my need. Praise will happen among people; deep down, what this "greed/attachment" (Lobheshwar) is to be, I also feel. Becoming wise, I had told the headstrong ones that in a state where money is exhausted, despite spending a lot of money on good marriage-form etc., I merely remained wandering—calling all that human nature, or that someone will accept it early... but history and this system exist. There is a need to explain to someone's son that war is not necessary, yet the Gita was forged, and the orchard/home is at the in-laws; though according to how I speak regarding conveniences, if experienced, yet you accepting it would be rare. Whatever I told you, though your plan is good, it is not 'Practical'—you would have believed it, and you would have faced difficulty after experience anyway. The remedy is that 1 piece... Ultimately, I have indeed become separate. The shop/business itself has been arranged with effort. I am going out of greed. My businesses will happen with effort and expense, and out of necessity, taking loans from there, starting with current 200/month, 715 old (on marriage) loan; ₹50 at my expense for business and another 715 sent now with effort will be paid on it. As for here, goodwill/key-money (pagri) demands ₹2,000/-. This is beyond my capacity. Cloth... I have a job order elsewhere where ₹200/- advance and ₹250/- salary is obtained. I myself have to take something like a limited company soap unit...

Before business, I had a short and residing file; before family, my brother has no family. There is partnership in it. Having partnered towards sorrow, if done, there will also be affection; now if we look with happiness, it will rise. Madhavji-Gangadas's partnership in it is almost 40% fixed. Therefore, orders can be taken by me immediately. My uncle/elder (Mamka Bapa) will almost set it up! Upon getting a room, the household will also start running. Also, arrangements regarding utensils—Vasanji etc.—will fall into place.

As for the rest, my wonder... my brother's prestige in society is higher, because... why corner? They like forgetting everyone—keep speaking sweetly, sweetly. Giving complete attention to business as I spoke, I kept working hard for my own economic needs. Speaking to and mixing with people... what I have become to say to someone or other! That is why I am also considered "alone" in society. Remain, but... brother is there. Merely keeping suspicion and speaking.

My affliction with radiation was cold, so I felt like bringing a radio home. For general line, brought a radio; people agreed, gave the radio. Meanwhile, wise ones came from the native place with me; at that time, folks at home asked again—did you bring a radio to turn/play? But harmony with family... brought subtle things. In front of my eyes, he turned it, you filled and gave it, didn't speak a word, and called them. Whereas regarding the radio, I will get the radio registered and bring it; yet half was paid and half was left to pay, I am also soft right now. This softness of mine keeps troubling me. And thus voluntarily, the remainder has stayed fixed. At that time, I was harboring a deep hope that a voice would be raised for arrangements around me, but nothing of the sort happened... even in between, though done like that, nothing happened! Even though I became free/detached, when accepting this shock of 2015, you have ascended... to him this shock will happen later, or separating and doing through nurses... but how am I to separate? Those pages turn beforehand, but one cannot deny completely to my wife—why isn't it understood?—that is why I used to say that money separates by itself; it just happened that separation occurred naturally. But in the end, whatever I did for Sister-in-law (Bhabhi) or children, or whatever care was taken, nothing was true on the road... to eat... even then, the agenda! What a sad matter this is? When a decisive, sensible, graduate neighbor Vyas is there, it brings sorrow! If there is affection, even for a single orchard... but whose whole body has defect... 1 bit! Now what has happened has happened. Come, I want to forget everything myself. Recommencing from where it was forgotten (Bhulya tyathi fari). Hope Diwali will happen around July 25th. Compared to current life, if kinship/relationships were different, I feel I would be happier. Thus the chapter has closed.

Whether early or late, you cannot do without coming to Mumbai—that is a fact. Since Madhavji Bapa's brother also got married, it would have been good if he had seen things this way. Staying in Mumbai is not an easy question; someone will give. For living, what arrangement do people have, or will do because it needs to be done. I live in Kandivali in Vasanji's room! Is Priyank Lathiwalo there until then or not? Until yesterday, in a room with ₹35/- rent... whether you get any room or flat, there won't be facilities etc.

According to your estimate, inquiring with every company and getting direct contact is desired... directly regarding rent etc. compensation facilities in Mumbai... if you cannot apply an open-minded working style, there are facilities... whatever work you do yourself, developing finance happens; in that, whatever exists, if there is a system to fulfill deep desires, it will show. Man truly improves only if he becomes "systematic."

A job is bound by a time limit, that is a fact; hence delaying the girl's matter is not good. If any suitable girl is available, it is time to marry elsewhere. So if that relative and a suitable girl are available, my humble opinion is that you should take a decision. As for the rest, writing about this girl at the end brought deep sorrow. Have we looked ahead or behind? Released from slavery, fallen into slavery. The previously stated condition in a moment... even to learn... doesn't take long to become a city, and night-turns were heard in those fortunate ones. Today it is to be said: leaving this house, the brother who ought to be met... without Bapu's discussion with the Prime Minister's need, talks happened! We have police behind police. Year ahead of us! Sister's watch facing... God wishes that girls search for ways or paths; where have I feared? How much of the old year-book called her a royal queen, and joints are stolen in the mind. With as little effort as possible—in minimal time and maximum money—collecting service. Before time demands, in India, youth discipline-father's place is obtained... is there any class like youth through emotion, or is it a lack of true leaders? If someone courageously takes up guidance, progress will certainly happen, and benefit to others will increase.

In your thoughts, in your hobby, it is like stopping running against nature. That is, whatever rule was heard is also the advice of respect. Whenever time doesn't mean... saying fixed, news of your relatives that year. From above it is known that my letter to the independent-minded brother requested a timely opinion; has it been absorbed in anyone's place? Even after it happens, requesting to make progress. Now a little power for a few years, and worshipped as such virtues... anyone will say, but whatever it be, I believe so. Some leaders, leaders... from Indrajit-ists... proper-ists' work is good, but their known policy is destructive. Otherwise, through changes of that time too... but he himself is like crazy. Those who remained previously under the name of "Communalism"—Mahasabha, Jan Sangh, etc. etc.—to whom even in our dreams respect isn't felt, let them remain as they are; without that—non-partisan... not keeping party-holding-opposition disliking. Bravo brother, always be so.

If we always stay together, if appropriate, it will fall into place nicely. Appointing as a typist previously is known; in Mumbai, it is much more difficult than you imagine, yet arranged... or whatever arrangement happened, our friend has been kept forward. Asked Gangadas, was pleased with some appointment, but what? Therefore, when you decide on Mumbai, looking at your suitable house facility—body—everything, it will sustain. Essays were written in "Navajivan", right? Requesting you to reply quickly.

As for the rest, if female relationships/proposals come along with me, happy. With affection to you. My health is good. Rain was heavy there at home too. Otherwise, nothing new.