JAGDISH SHAH - 13/08/1954

તા. ૧૩-૯-૧૯૫૪

પ્રિય હેમેન્દ્ર,

તારો પત્ર આજે મળ્યો. આશા નહોતી કે આટલો જલ્દી પત્રનો જવાબ મળશે. તે છતાં પણ તે પત્રનો પ્રત્યુત્તર આપવામાં જરા ઢીલ કરી છે જે માટે તને માફી માગું છું. કારણ તો મને ખબર છે.

બાબુ, તેં લખનૌને પત્ર લખ્યો હતો તેમાં હું જર્મની જવાનો છું તેવા ખબર પહોંચાડ્યા તે માટે તો હું તારો આભાર માનું. જ્યાં સુધી નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી ન આવ્યા હોત તો સારું થાત, પણ તમે આવ્યા છો તે ખોટા નથી. આટલે મને તો ત્યાં admission મળી ગયાનો તાર મળ્યો છે અને September ની આ તારીખ.

air-conditioned steamer 'Asia' માં જવા વિચાર છે. વિચાર છે એવો કે passage મેળવવો ઘણો મુશ્કેલ છે. હવે જે passage ન જ મળે તો air-India International or Constellation plane માં જઈશ. passport માટે application કરી છે અને હવે થોડા દિવસ પછી

 

આવી જશે. બાકી તૈયારીઓ જેમ કે small-pox vaccination તથા anti-cholera નું injection લઈ લીધા છે. ગાડીમાં ગયા. anti-cholera નું injection લીધા છે. ત્યાંની factory માં કામ કરવા માટે જેથી practical training ની recommendation મળી જશે અને Germany ની પ્રખ્યાત factory Bayer માં જ્વા માટે recommendation letter આપી દેશે અને ત્યાં factory માટે મળશે. બાકી ઉપર જણાવાયું. કારણ તો મને રખડવાનો (Vagabond તરીકે ફરવાનો) વખત મળતો નથી.

હવે મને મારો નિત્ય પ્રોગ્રામ કહું. ઉઠીને તૈયાર થઈને બહાર passport માટે જવાનું થાય. કોઈ દિવસે German Consulate માં અને પછી lunch 'Chetna' અથવા 'Purohit' hotel માં. ત્યાર પછી University of Bombay માં, Information મેળવી આશરે ૩ વાગે German Language શીખવા જવું. ૩ થી ૫-૩૦ સુધી Language માં ક્લાસમાં અને ત્યારે 'O' ૩૨ ના Bus-stand ઉપર ૧૫-૨૦ મિનિટ રહે બેસી. અને ૫ વાગે રાતના જમીને આખા દિવસનો અહેવાલ લખાઈને આપવાનો અને

 

આવતી કાલનો પ્રોગ્રામ ગોઠવવો. આ છે મારો દરરોજ નો કાર્યક્રમ. ભાભીને મળવાનો સમય નથી મળતો ત્યાં રડું કેમ રડે? અને pictures લે રસ્તા જ જોયા મળે અને રાતના મને ફાવે નહીં. છેલ્લું picture Danny Kaye નું 'Knock On Wood' જોયું. મજા જઈશું Musical Comedy. Danny Kaye નો Acting પર શિદા છે. જો કે આ પેલા picture જોવા ગયા હતા છતાં આપણે Naaz માં શુક્રવારે તારા જોયા જઈશ તે ખ્યાલમાં હશે કે New West End નો pass આવતો હતો. West End- 'Naaz' ની Convert થયા પછી કઈ ખાસ ખાસ છે. બાકી તો આખી picture ની Interest રહ્યો નથી.

તને મારો નિર્ણય ગમ્યો હતો? શોના માટે? P.M. માટે. મારે અને તને ફરવા જવા જ નથી પણ ગયું તે એમના friend નો ટેલીફોન હતો કે અને (P.M.) એ થયું છે શું? જ્યારે મને ખબર પણ છે કે હું સાઈડસ Germany

 

જઈ છું. ત્યારથી તેનું મન જ ઠેકાણે નથી. શનિવારે party માં એના ભાઈ કોડ સોફ્ટ થઈ હતી. અને આ ગયા પ્રસંગ ઉપર સાઈડલને મળવાનો મોકો મળ્યો હતો પણ મેં જ તેનાથી દૂર રહેવા પ્રયત્ન કર્યો છે અને તેની effect એના મન પર અસર કરી છે. ભવિષ્યમાં relation ન વધે તે માટે પ્રયત્ન કરી રહી છે.

તને એક ખુશખબર આપું. નરેશના કાકાએ રહેવામાં નવું મકાન કરાવ્યું તેનું વાસ્તુ શનિવારે હતું. વરસાદના કારણે ઘણી જગ્યાએ ગયા. બાકી મિત્રો મળ્યા હતા અને આનંદમાં ટાઈમ પસાર કર્યો. અમારામાં Miss A.J. Mehta (ઉંય) જે આપણો કોફી મેં પત્ર લખાયેલું, જરા એ ઘડા આનંદ આવ્યો. તેમાં હું જતા પહેલા એક picnic કરવાના છે. છોકરા છોકરીઓ મળીને લગભગ ૧૫-૧૬ થઈશું. તું આવી શકીશ? અમારી સાથે picnic માં જો. તને યાદ રહી જશે અને આટલા વખત રાજકોટ તથા અમદાવાદમાં રહ્યા તેવા

 

ફાયદો થશે કે મુંબઈમાં રહ્યા હોત તો... મેરે જે થાય છે તે સારા માટે જ. એમ પણ જો તારો ભાઈ અત્યારે અહીંયા જ college પતત તો આજે મને લાગે છે કે Engineering થવાય મેડિકલ કોલેજમાં હોત તો થાત.

હું મુંબઈ શીખવાનો છે તે વખતે સિનેમા જઈને અને પેલા આનંદ કર્યા પછી સાથે રહીને અફસોસ થાય છે કે જ્યારે હું મુંબઈ જઈશ ત્યારે હું જર્મનીની કઈ એવા લોકો રહેશે. Heidelberg University માં તારા મામાનો છોકરો છે તો તેનું નામ ત્યાં રહેવાનું મોકલશે? તારા સગાનો આભાર માનું છું.

અને તારા મિત્રને કામ હોય તો હું તેને ખુશ કરીશ અને તે માટે લેખ પત્ર સંકોચ રાખવો નહીં. આપણા મિત્રના કામમાં ન આવે તો શા માટે કહીએ? સંબંધ તો હવે દૂર રહેવા માટે જ કહે છે કે ઉંચા પાછા philosophy માં ઉતરી જાઉં તે પહેલાં પંચ ૩૦ ના વિષય ૪-૩૨ એ જ થાય છે. નરેશનો પણ શો રહેવા ગયો છે.

 

અત્યારે અઠવાડિયે અઠવાડિયે મને એને ત્યાં P.M. ના ઘરની સામે કૉલેજ મને જોવા જોગ થાય. ફક્ત એનો અર્થ એ નથી કે હું આતુર છું અને જતા રહું છું પણ લમણા ને તર્ક અને ત્યાં સુધી ન જઉં એ જ ઉત્તમ છે જો કે જર્મન ગયા પહેલા એના father પાસે જવાનું છે. કારણ તેઓ મને બે ત્રણ recommendation letter આપવાના છે. નરેન્દ્ર ના પણ શેર બજારમાં જે શેરના ભાવ ઊંચા નીચે જાય છે અને બાલાય છે તેમ બેસે તેના ભાવ ઊંચા નીચા જાય છે. જાડા એટલું એવું પડશે કે છોકરો શરમાળ ઘણો. કોઈ સાથે હૃદય ખોલીને વાત કરવાનો નહિ. આનું કઈ ગુણ ગણો કે અવગુણ પણ મને એવું અવગુણ લાગે છે. આગળ ઉપર આપણે જિંદગી જીવવાના છે અને ૨૩-૨૪ વરસની ઉંમરે જે શરમાળ હોય તે અતિ આ બાબત પાછળ ઉપાય. તમારામાં ૧૮-૨૦ વર્ષે ચાલવા માટે સાવ જ જોઈએ અને જરા પાસે dignity સાચવ રાખવા વધુ Serious પ્રસંગ જોઈને રહેવું પણ જે અડધે નજરના હોય તેના પાસે કોઈ દિવસ serious

 

ન રહેવું. એમાં તમારે No doubt - dignity વધશે પણ એવું અવગુણ ગમેલા તો જરૂર ગણી બેસો. તમને કોઈ અડધે Intimate સંવાદ બીમાર કરશે અને આગળ ઉપર બીજા ને પણ પોતાની dignity વધુ છે તેવું ધ્યાન કરાશે અને રજ માત્ર ને માની અડધેન ૪ અડધે નવદાસ આપવા કરતા દૂર જ રહેશે. તેઓ કોઈ દિવસ અડધે નવદાસ આવી નહિ શકે. જતું મતવાનીય સાચવા અને રાખવામાં ઘણો ગેરલાભ છે. આ વિષય હું અહીં આવશે અથવા મારે તે ત્યાં આવવાનો પ્રસંગ બનશે ત્યારે યાદ કરીને ચર્ચાશું. મહેન્દ્ર L.L.B પાસ કર્યા અને આ ૧૮માં એ Advocate ની exam આપવાના છે અને January માં પોતાનું રજેગ ચાલુ કરશે અને એના પિતાજી નો કોરો support છે એટલે વાંધો નહી આવે. આગળ ઉપર જોઈશું શું થાય છે. ધીરેન્દ્ર અત્યારે ઉડતા છે એના કેસમાં તથા પોતાના રૂટાન સુધ કરે છે. ગધે, જે Nationalised થાય છે તે તે પણ

 

Nationalised કરી છે. અત્યારે આવવાનો નથી પણ દવાખાના માં અતિ આવવાનો છે. તે ઉપરાંત જે તું ઉડતા જાય ત્યારે એને મળતો આવજે. તેનું સરનામું છે Shiren V. Shah C/o. Gujrat Industr, 44-45, Ezra Street Calcutta 1. ત્યાં તો પણ ગયા પણ સંજોગ મળ્યો. હવે જોઈશું ત્યારે લાલી ત્યાં જાય છે કે ભાઈ અહીં આવે છે. Mr. Patel Medical College ની છે તે પણ Calcutta ની છે. તેમના કઈ નવા અબર નથી કારણ પત્ર લખ્યો નથી કે આવ્યા નથી. Dr. Anup Dental College ની છે અને તેમની life અડધે Western છે કારણ Ball room, dance ની org, pictures ની org, picnic etc. આ બધું અમારા કઈ ધુપા ધુપા પણ પાછળ કઈ બધું ઉત છે એ દ્રષ્ટિ માણસ માટે અમારા ઉંમરમાં આજ American Tomboy અને Romantic Boy પામ્યા છે. એમાં ગાડીનો Love બજે અને હું ટિઝ

 

માં. આ રજુ કરવા માટે મારા પાસે શબ્દો નથી અને આમાં લખવા કરતા મળી શકીએ તો ઘણું સારું છે. કારણ ચર્ચામાં કંઈ પ્રશ્નનો તરત જ જવાબ આવી જાય ત્યારે પત્ર દ્વારા ઉકેલ એ હાલમાં વીઝલ થાય અને જ્યારે જવાબ આવે ત્યારે તેને વાર ખડા થાય છે અને સહી કરતા વાર લાગે. ગાડા તો સારું બધું અડધેની એજમાં જમવાની પતે છે પણ એમાં અને ક્યારે મળશે? જલ્દી શેષ તો જ છે કે તમે કોઈવારે અતિ આવજો. જે બે ત્રણ દિવસ અડધે રજ્જીવનની સાથે ઉપાય છે. વધુ તારો પત્ર સાથે છે. તે દરમિયાન Good-bye. તારા જલ્દી. ગાડીના આશીષ. ધીરેન્દ્ર ને પત્ર લખો તો જણાવજો કે તારા ગરમીમાં સારા જલ્દી કર્મન જાય છે. Thanking you in anticipation. Jashah P.T.O

 

હું ધારું છું ત્યાં સુધી વધુ પડા આગલા લાડા પગથી અને કૉલેજ, તારા ટૂમની છીપાવી નહી હોય અને મારા જે કનુ છે ૩૩ છે. અને એ ઉંમર આવી છે એટલે રમાય તે કુટુંબો. ગાડીના

 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Date: 13-9-1954

Dear Hemendra,

Received your letter today. Didn't expect such a prompt response to the letter. Even so, I apologize for taking a little delay in replying to your letter. I know the reason why.

Babu, thank you for informing Kolkata/Lucknow in your letter that I am going to Germany. It would have been better if news wasn't spread until things were finalized, but what you did wasn't wrong either. Meanwhile, I have received a telegram regarding my admission there, and on this date in September...

I intend to travel by the air-conditioned steamer 'Asia'. The thought is that securing passage is quite difficult. Now, if passage isn't available, I will go via Air-India International or a Constellation plane. I have applied for the passport, and in a few days...

it should arrive. Other preparations, like taking the small-pox vaccination and anti-cholera injection, are done. Went by train. Have taken the anti-cholera injection. To work in the factory there, I will get a recommendation for practical training, and they will provide a recommendation letter to enter Germany's famous Bayer factory, enabling an opportunity at the factory there. Rest is as mentioned above, because I don't get time to wander around (to roam as a vagabond).

Now let me tell you my daily routine. After waking up and getting ready, I have to go out for the passport work. Some days to the German Consulate, and then lunch at 'Chetna' or 'Purohit' hotel. After that, to the University of Bombay to gather information, and around 3 o'clock go to learn the German language. From 3 to 5:30 in the language class, and then waiting at the bus stand of 'O' 32 for 15-20 minutes. Then eating dinner at 5 [or 8] o'clock, writing down the whole day's report, and...

setting up tomorrow's schedule. This is my daily routine. I don't get time to meet Sister-in-law (Bhabhi), so why cry over that? Movies are seen only along the way, and I don't prefer nights. The last movie I watched was Danny Kaye's 'Knock On Wood'; it was an enjoyable musical comedy. I am a fan of Danny Kaye's acting. Though we went to watch movies earlier, as you remember, I will go with you on Friday to Naaz since the pass for New West End was available. After West End converted to 'Naaz', there isn't anything particularly special. Otherwise, I have lost overall interest in movies.

Did you like my decision? For what? Regarding P.M. You and I didn't even go for an outing, but her friend phoned asking what had happened to her (P.M.)? Ever since she found out that I am going to Germany...

her mind hasn't been in the right place. On Saturday at the party, her brother was soft-spoken. On this past occasion, there was a chance to meet her, but I personally tried to stay away from her, and that effect has impacted her mind. She is trying to ensure that relations do not grow further in the future.

Let me give you some good news. Naresh's uncle built a new house to live in, and its housewarming (Vastu) was on Saturday. Due to rain, we went to many places. Otherwise, friends met and spent time in joy. Among us was Miss A.J. Mehta (Unjha), whom I mentioned in the coffee letter; it was quite enjoyable. Before I leave, we are going to have a picnic. Boys and girls together, we will be about 15-16 people. Will you be able to come? Join us on the picnic. You will remember it, and having stayed in Rajkot and Ahmedabad for so long, this...

benefit will happen—if you had stayed in Mumbai... Whatever happens, happens for the best. Even so, if your brother had finished college here right now, I feel today he would have become an Engineer or been in Medical College.

When I am learning in Mumbai, going to the cinema and having fun together, I feel regret that when I go to Mumbai, who among those people will remain in Germany? Your maternal uncle's son is at Heidelberg University—could you send his name and address there? I express my gratitude to your relative.

And if your friend has any work, I will be happy to assist him, so do not hesitate to write a letter regarding that. What is the point if we cannot be of use in a friend's work? Relationships now suggest staying at a distance before I dive back into philosophy around 4:30. Naresh's residence has also changed.

Nowadays, week after week, I get a chance to see her opposite P.M.'s house near the college. It doesn't mean I am eager or running after her, but considering the situation, it is best not to go there, though before leaving for Germany I have to go to her father, as he is going to give me two or three recommendation letters. Just as stock prices fluctuate up and down in the share market for Narendra, his mood fluctuates too. One thing is clear—the boy is very shy, never opening his heart to talk to anyone. Whether to count this as a quality or a flaw, to me it feels like a flaw. Going forward, we have to live life, and being shy at the age of 23-24 needs to be overcome. By 18-20 years of age, one needs confidence to walk around and maintain dignity by staying serious during major events, but with people of average vision, one should never...

be overly serious. No doubt your dignity will increase, but such a flaw will surely be noticed. Someone having an intimate conversation with you might get annoyed, and going forward, others will also feel their own dignity is higher, so rather than giving intimacy, they will stay away. They will never be able to become intimate. Maintaining extreme reserve brings many disadvantages. We will discuss this topic when you come here or when I get a chance to come there. Mahendra passed L.L.B. and on the 18th is appearing for the Advocate exam, and in January will start his practice; his father gives full support, so there won't be any issue. We will see what happens going forward. Dhirendra is currently busy with his case and setting up his routine. Whatever is being nationalized...

has been nationalized. Currently he isn't coming here, but will definitely come to the hospital. Besides, when you go, do meet him. His address is Shiren V. Shah, C/o. Gujrat Industry, 44-45, Ezra Street, Calcutta 1. I went there too, but couldn't get an opportunity. Now we'll see whether Lali goes there or brother comes here. Mr. Patel is in Medical College, also in Calcutta. There is no news from him as no letter was written or received. Dr. Anup is in Dental College, and his life is somewhat Westernized—organizing ballroom dances, movie outings, picnics, etc. All this... in our age today, he has become an American Tomboy and Romantic Boy. In that...

I lack words to present this, and rather than writing this, it would be much better if we could meet. Because in a conversation, questions get answered immediately, whereas resolving through letters becomes slow nowadays, and by the time a reply comes, delays happen. Everything settles well at this age, but when will we meet? The best thing is for you to come here sometime, to spend two or three days together. More when your letter arrives. Goodbye till then. Greetings. If you write a letter to Dhirendra, do inform him that things are going well for Germany. Thanking you in anticipation. Jashah P.T.O

(Page Turn Over note)

I assume that your room's... at college hasn't been hidden, and what is mine is 33. And since that age has arrived, families play/interact...